Seks in de hersenen

- een hoofdzaak -

"Neurofysiologische processen in de hersenen"

Spinoza's vaststelling dat pijn en geluk heel dicht bij elkaar liggen, is kort geleden door Amerikaanse wetenschappers bewezen. Pijn en lust ontstaan in hetzelfde gedeelte van de hersenen.

Het is de moeite waard nauwkeuriger te willen weten hoe de endogene opiaten[i] de seksualiteit beïnvloeden. Daartoe moet men weten in welke neuro-anatomische hersenstruktuur ze zich vestigen kunnen. Want om te kunnen werken, moeten ze bij de daartoe geëigende receptoren kunnen. Maar waar zitten deze opiaatreceptoren? En wat doen die precies?

Ze zijn overal in het lichaam te vinden. Zowel in de hersenen als in de darm of in de placenta.

 [ Zie  Bolz, A., "Sex im Gehirn": pag. 119, daar is een precieze opsomming van de plaatsen te vinden.]

Alle processen in de hersenen zijn gebaseerd op natuurkundige- en chemische gebeurtenissen. Ook degene die zich afspelen op het gebied van de seksualiteit. In een zenuwcel wordt de opwinding door middel van een potentiaalverschil doorgegeven. Buiten de neuronen[ii] wordt de informatie langs chemische weg doorgegeven. De chemische basisstoffen kunnen hormonen, neurotransmitters of neuropeptiden zijn, die de eigenschappen van beide stoffen bezitten. Bij de directe doorgave van de prikkel van neuron naar neuron, geven neurotransmitters de informatie door.

De endogene opiaten zijn neuropeptiden. (endogeen = van binnen komend)

Onder de naam "gelukshormonen" zijn ze ons allemaal bekend.

De vraag is echter of SM-ers door de werking van endorfinen[iii] of endogene opiaten verslaafd kunnen raken.

Rust, tevredenheid, een ander gevoel voor tijd, een intensief gevoel van geluk ontstaat. Al deze intensieve veranderingen in het gevoel zijn terug te voeren op endogene opiaten. Tegenwoordig noemt men ze ook wel opioïden.

Bij dierproeven werden de vegetatieve onthoudingsverschijnselen bekeken. Deze traden echter pas op na het langdurig toedienen van grote hoeveelheden endogene opiaten. Emotionele onthoudingsverschijnselen waren bij de dierproeven niet waar te nemen.

De zin in seks kan men zien als een milde verslaving.

De onthouding van endogene en exogene opiaten onderscheidt zich alleen maar daarin, dat bij endogene opiaten de lichamelijke afhankelijkheid geen enkele rol speelt.

Aangezien in de neuro-anatomische structuren, waar de seksualiteit mede geregeld wordt, opiaatreceptoren te vinden zijn, zal als gevolg van de bij seks vrijkomende endogene opiaten, een beïnvloeding plaatsvinden die overeenkomt met de functie van de betreffende structuur.

In het limbische systeem zorgen endogene opiaten ervoor, dat de emoties tijdens de seksuele activiteit als lustvol en intensief ondervonden worden. Ook de euforie en het gevoel van geluk tijdens het orgasme worden door het limbische systeem[iv] geregeld.

De endogene opiaten werken tegelijkertijd in het dorsomediale[v] deel van de thalamus[vi] en in de frontale cortex[vii].

Als zich geen opiaten, endogene noch exogene, in de lobus  frontalis[viii] zouden bevinden, dan reageert men op seksuele prikkels slechts met onverschilligheid.

Zijdelings zij nog opgemerkt dat Dostojewski  (Bolz, bronnenopsomming, pag. 283) al een beschrijving geeft van een onbeschrijflijk geluksgevoel, begeleid door een volledig harmonieus gevoel met zichzelf, dat vooraf gaat aan een epileptische aanval. Deze beschrijving lijkt veel op wat ondervonden wordt bij een bedwelming bij het gebruik van drugs en de emotionele component van het orgasme.

(Bijzonderheden: zie pag. 121, kort voor het hoofdstuk "Fetischismus")

Normaal gesproken zorgen de endogene opiaten ervoor dat tijdens seksuele handelingen de pijnwaarneming onderdrukt wordt en tevens voor een veranderde waardering van de pijnprikkels.

De endorfinen beïnvloeden het gehele hormoonsysteem en hebben directe toegang tot het vegetatieve zenuwstelsel, het limbische systeem en de gedragsbepalende centra van het totale organisme.

Endorfine is een polypeptide, d.w.z. een ketting van aminozuren. Die ontstaat in de adenohypofyse[ix] door afsplitsing vanuit een nog grotere eiwitketting, de POMC (Pro-Opio-Melano-Cortin).

De korte ketting enkefaline ontstaat eveneens uit een reuzengrote voorloperpeptide, de pro-enkefaline.

Hoewel endorfine en enkefaline beide endogene opiaten zijn,

vertegenwoordigen ze functioneel twee verschillende systemen.

Het endorfinesysteem wordt al voor de geboorte volledig gevormd, terwijl het enkefaline pas enige tijd na de geboorte volledig bruikbaar wordt.

Bij het hebben van seks mag men ervan uitgaan dat de endorfine, die langer werken kan dan de enkefaline, verantwoordelijk is voor de diepe emoties die gedurende het gehele proces optreden.

De enkefaline daarentegen is meer verantwoordelijk voor de belonings- en versterkerfunkties op de korte termijn.  Samen zorgen ze bij seks voor het gevoel en de waarnemingen gedurende het orgasme, voor het gelukkige gevoel en de bevrediging, voor de seksuele motivatie en een goed lichamelijk gevoel.

Komen we nu tot het sadomasochisme.

Want wat ook voor de "gewone" seksualiteit gelden kan: er wordt gebeten, gekrabd en vastgehouden, maar de vraag blijft toch waarom mensen het aantrekkelijk vinden met de zweep behandeld te worden of hoge hakken te kussen? Natuurlijk zijn er tal van psychologische verklaringen te vinden, waarmee mechanismen zoals de wens tot onderwerping of de wens naar (seksuele) macht af te dekken zijn.

Ik wil hier echter ingaan op het verloop van de psychologische functies, die zich in het lichaam en in de hersenen voordoen.

Zoals al gezegd is, komen bij seksuele activiteit endogene opiaten in grote hoeveelheden vrij. Deze lichaamseigen opiaten zorgen niet voor de onderdrukking van pijn bij seksuele activiteit, maar vooral voor de positieve, emotionele zijde van de seksualiteit, voor de lust, de bevrediging en de opwinding bij het orgasme.

Ook bij een langdurige pijnlijke stimulatie komen deze neuropeptiden vrij.

Wanneer de situatie van het "slachtoffer" als een seksuele situatie aangeduid en geaccepteerd wordt, hetgeen bij sadomasochistische handelingen het geval is, kan op overeenkomstige uitwerkingen gerekend worden. De endogene opiaten beginnen na ongeveer vijf minuten met hun verdovende werking.

De dominante persoon kan dan harder "toeslaan". Door daarnaast nog sterke seksuele stimulatie toe te passen, zoals klemmen op de tepels of op de balzak, wordt het endogene opiaatsysteem nog meer gestimuleerd. Niet in de laatste plaats ontstaat er, alleen al vanwege de seksuele situatie waarin beide personen zich bevinden, een grotere hoeveelheid endogene opiaten.

Door het vrijkomen van endorfine en enkefaline wordt niet alleen de waarneming van pijn gereduceerd, maar tevens de pijngrens verhoogd.

De mediale thalamus en het limbische systeem zorgen daarnaast nog voor een positieve waardering van de pijn. Ook de psychisch-bewuste omschakeling van pijnprikkeling naar het seksuele, speelt bij sadomasochistische handelingen een rol, waardoor deze stimulansen als lustvol worden ervaren.

Naast de normale seksuele stimulans wordt dus bij sadomasochistische handelingen de nociceptieve stimulans daaraan toegevoegd, dat wil zeggen de prikkeling van de vrije zenuwuiteinden in de huid. Het endogene opiaatsysteem wordt dienovereenkomstig dubbel gestimuleerd. Bij het orgasme zou dan ook eigenlijk de dubbele extase moeten worden ondervonden, terwijl bij de seksuele handelingen de dubbele lustgevoelens zouden moeten worden ervaren. Enquêtes onder SM-ers bevestigen dat.

Volgens het model van de operante conditionering wordt een gedraging stelliger, naarmate het gedrag vaker vertoond wordt.

Bijvoorbeeld als mijn vriendin regelmatig de ervaring opdoet, dat twee tepelklemmen iets te maken hebben met een komend orgasme (één of meer uiteraard), kan dat er op den duur toe leiden dat ze al nat wordt als haar die tepelklemmen alleen maar getoond worden.

Aanvullend vertelt de leertheorie ons over dit onderwerp, dat duurzamer geleerd wordt, wanneer een gedrag onregelmatig vertoond wordt.

De vraag waarom pijn geil maakt, lijkt daarmee beantwoord.

Conclusie van dit alles is dat het raadzaam is klemmen te gebruiken, die niet kunnen roesten.

Ten aanzien van het fetisjisme moet natuurlijk opgemerkt worden dat die er in de meest uiteenlopende soorten bestaan.

Een mogelijke verklaring kan het aangeleerde vrijkomen van endogene opiaten zijn, of beter gezegd, de klassieke conditionering.

Ook kan het vrijkomen van endogene opiaten gekoppeld worden aan "onnatuurlijke" oorzaken.

Fanselov kon dat met ratten aantonen.

Eerst liet hij zijn proefdieren kiezen of ze liever een kleine elektrische schok aan de poten wilden hebben die willekeurig werd toegediend of eentje die werd toegediend nadat deze door een zoemtoon was aangekondigd. (De derde keuze, namelijk geen schok, werd niet aangeboden). De ratten kozen voor de kooi waar een zoemtoon het onaangename aankondigde. Dat verwondert ons niet, want ook wij zouden ervoor kiezen om voorbereid te zijn op iets onaangenaams.

De keuze viel echter anders uit toen Fanselov de ratten de opiaatblokker naloxon[x] toediende. De proefdieren scheen het nu volledig worst te zijn of een zoemtoon de volgende pijn aankondigde of niet. Als een opiumantagonist de voorkeur voor een signaal tegengaat, kan daaruit geconcludeerd worden dat de daarvoor gemaakte ondubbelzinnige keuze samenhangt met de endogene opiaten.

Zoals in het voorbeeld van Pavlov's hond hebben we hier ook te maken met een klassieke conditionering. Eerst roept de onaangekondigde schok (net zoals het voer) een onbewuste reactie op, namelijk het vrijkomen van endogene opiaten (analoog met de speekselvloed). Het baat de ratten echter niet, omdat de lichaamseigen opiaten iets meer tijd nodig hebben om tot activiteit te komen, dus de schok zal ze met onverminderde intensiteit in de poten geraakt hebben. Bij een uitgestelde koppeling tussen de zoemtoon en de daarop volgende schok in de poten, hadden ze genoeg tijd om van de geconditioneerde reactie te kunnen genieten: de endogene opiaten die op basis van de zoemtoon reeds als voorzorg vrijkwamen, bewaarden ze voor de zeer onaangename belevenis. Daarom is het begrijpelijk dat ze de voorkeur gaven aan de aangekondigde schok.

Werd echter de werking van de lichaamseigen pijnbestrijders door de opiaatblokker voorkomen, is het ze om het even of de schok in de poten aangekondigd wordt of niet.

Naloxon is een opiaatblokker. Deze opiaatantagonist voorkwam de voorkeur voor een signaal, waaruit opgemaakt kon worden dat de eerdere ondubbelzinnige keuze met de endogene opiaten samenhing.

Bij de seksualiteit kan eveneens een klassieke conditionering plaats vinden.

De "natuurlijke" prikkel kan hier gelijk gesteld worden aan de seksuele stimulatie. De seksuele opwinding en het vrijkomen van endogene opiaten stellen de "natuurlijke" reactie voor. De seksuele stimulatie kan nu met een niet-seksuele stimulatie gekoppeld worden. Elk fetisj-gedrag kan door de klassieke conditionering ontstaan zijn, de fetisj moet vaker tegelijkertijd met iets seksueels beleefd zijn.

Ook de bij het sadomasochisme zo belangrijke rituelen kunnen als een aaneenschakeling van geconditioneerde prikkels gezien worden.

Iedere prikkel, iedere handeling, geeft de opkomende lust aan. Alleen al het voorgevoel van de bevrediging op zich kan het geluksgevoel en de bevrediging oproepen.

Daarom stelt het sadomasochisme geen "abnormaal" en "pervers" seksueel gedrag voor, maar toont het de mogelijkheden aan voor het gebruik van alle lustopwekkende strategieën, die het lichaam ter beschikking staan.

Bron o.a.:

-          Annette Bolz, "Sex im Gehirn", Uitgeverij Bruno Martin, 1992, ISBN 3‑921786‑76‑2.

-     A.S. Reber, "Woordenboek van de psychologie", Uitgeverij Bert Bakker, 1991, ISBN 90 351 0743 8

-     Böcher, "Grundbegriffe der Psychologie", H. Stam GmbH

Vertaling en lezing: Wouter Engelsman ©

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de vertaler.